14 noyabr 1944-cü il… Bir xalqın taleyinin dəyişdiyi, minlərlə ailənin doğma yurdundan zorla qoparıldığı tarix. Həmin gün Gürcüstanın tarixi Axısqa (gürcücə: ახალციხე, Axaltsixe) bölgəsində yaşayan türklərin sürgünə göndərilməsi başlandı. İnsanlar evlərini, torpaqlarını, ata-baba məzarlarını geridə qoyaraq Orta Asiyaya aparıldılar. Bu faciədən 82 il keçir. Lakin zaman keçsə də, sürgünün ağrısı, Vətən həsrəti və doğma yurda qayıtmaq arzusu bu xalqın yaddaşından silinməyib.

Axısqa türklərinin tarixi yalnız bir sürgünün tarixçəsi deyil. Bu, əsrlər boyu formalaşmış kimliyin, ağır sınaqlardan keçmiş bir xalqın, öz dilini və mədəniyyətini qoruyub yaşatmaq mübarizəsinin hekayəsidir.

Axısqa türkləri tarixən Gürcüstanın cənubunda, Mesxetiya adlanan bölgədə yaşamış türk toplumudur. Onların tarixi yaşayış məskənlərinə Axısqa şəhəri və ətraf kəndlərlə yanaşı, Adıgün, Aspinza və Axalkalaki də daxildir. Bu ərazi hazırda Gürcüstanın Samtsxe-Cavaxeti (სამცხე-ჯავახეთი) inzibati bölgəsinin tərkibindədir.

Axısqa türklərinin etnik mənşəyi ilə bağlı elmi ədəbiyyatda müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Tədqiqatlarda XI–XII əsrlərdən bölgədə məskunlaşmış oğuz türklərinin, sonrakı dövrlərdə isə qıpçaq türklərinin təsiri qeyd edilir. Uzun tarixi proseslər, müxtəlif dövlətlərin hakimiyyəti və yerli xalqlarla qarşılıqlı münasibətlər bu toplumun formalaşmasına təsir göstərib. Buna görə də onların mənşəyini yalnız bir tayfa və ya bir tarixi hadisə ilə izah etmək doğru olmaz.

Axısqa türkləri əsasən müsəlman, türk dilli xalqdır. Danışdıqları Axısqa şivəsi türk dilinin şərq qrupu Anadolu şivələri ilə, xüsusilə Qars və Ərzurum bölgələrinin danışığı ilə yaxınlıq təşkil edir. Yaşadıqları ölkələrin dilləri ilə təmas nəticəsində danışıqda müəyyən söz və ifadələr də formalaşıb. Bununla belə, ana dili onların milli kimliyinin əsas dayaqlarından biri olaraq qalıb.

1944-cü il iyulun 31-də SSRİ Dövlət Müdafiə Komitəsi 6279 saylı qərar qəbul etdi. Qərarın icrası noyabrın 15-dən başladı. Gürcüstan SSR-in cənubundakı 200-dək kənddə yaşayan türklər, kürdlər və müsəlman hemşinlər sovet hakimiyyətinin əmri ilə doğma yurdlarından çıxarılaraq Orta Asiyaya sürgün edildilər.

Ailələrə hazırlaşmaq üçün çox az vaxt verilmişdi. Qadınlar, uşaqlar və yaşlılar yük vaqonlarına doldurularaq uzun və ağır səfərə çıxarıldılar. Ailələrin bir çoxunda kişilər İkinci Dünya müharibəsi cəbhələrində idi. İnsanlar evlərini, torpaqlarını, mal-mülklərini və illərlə qurduqları həyatlarını geridə qoymağa məcbur oldular. Soyuq, aclıq, xəstəlik və ağır yol şəraiti çoxsaylı insanın həyatına son qoydu.

Sürgün edilənlər əsasən Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanda yerləşdirildilər. Sovet sənədlərində köçürülənlərin ümumi sayı 91 095 nəfər göstərilir. Vacib məqam budur ki, bu rəqəmə yalnız türklər deyil, kürdlər və müsəlman hemşinlər də daxil idi.

Sürgün təkcə insanların yaşayış yerini dəyişmədi. Onlar doğma torpaqlarından, tarixi mühitlərindən, sosial və iqtisadi həyatlarından qoparıldılar. Əmlakları və evləri üzərindəki hüquqlarını itirdilər, geri qayıtmaq imkanından məhrum edildilər.

Orta Asiyaya aparılan Axısqa türkləri xüsusi məskunlaşma rejimi altında yaşamağa məcbur edildilər. Yaşadıqları ərazini icazəsiz tərk edə bilmirdilər. Hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması, daimi nəzarət və hüquqi bərabərsizliyin yaratdığı çətinliklər onların gündəlik həyatına təsir göstərirdi.

1953-cü ildə Stalinin ölümündən, 1956-cı ildə isə xüsusi məskunlaşma rejiminin ləğvindən sonra bəzi məhdudiyyətlər aradan qalxdı. Lakin bu dəyişiklik doğma yurda qayıtmaq hüququnun bərpası demək deyildi. Axısqa türklərinin Gürcüstana kütləvi qayıdışına icazə verilmədi. Onların bir hissəsi başqa sovet respublikalarına, o cümlədən Azərbaycana köçərək yeni həyat qurmağa başladı.

Axısqa türklərinin faciəsi 1944-cü ildə bitmədi. 1989-cu ilin iyununda Özbəkistanın Fərqanə vadisində baş verən qanlı etnik zorakılıqlar onların həyatında yeni bir faciəli səhifə açdı. İnsanlar hücumlara məruz qaldı, evlər yandırıldı, ölən və yaralananlar oldu. Ailələr təhlükəsizliklərini itirərək yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur qaldılar.

Sovet hakimiyyəti zorakılıqdan sonra Axısqa türklərinin bir hissəsini Özbəkistandan çıxararaq SSRİ-nin müxtəlif bölgələrinə yerləşdirdi. Bu proses tarixdə bəzən ikinci sürgün və ya ikinci məcburi köç dalğası kimi xarakterizə olunur. Beləliklə, 1944-cü ildə bir dəfə doğma yurdundan qoparılan xalqın bir hissəsi 1989-cu ildə yenidən didərgin düşdü.

Fərqanə hadisələri Axısqa türklərinin coğrafi baxımdan daha da parçalanmasına səbəb oldu. Ailələr müxtəlif ölkələrə səpələndi, qohumlar bir-birindən ayrı düşdü, yeni yaşayış yerlərində yenidən həyata başlamaq məcburiyyətində qaldılar.

Azərbaycan Axısqa türklərinin tarixində xüsusi yer tutur. Onların bir hissəsi hələ 1944-cü il sürgünündən sonrakı illərdə, xüsusilə 1950-ci illərin sonlarından etibarən Azərbaycana köçmüşdü. 1989-cu il Fərqanə hadisələrindən sonra isə Azərbaycana üz tutanların sayı xeyli artdı.

Axısqa türkləri Saatlı, Sabirabad, Beyləqan, İmişli, Göygöl, Xaçmaz və digər rayonlarda məskunlaşdılar. Onlar burada ev-eşik qurdular, torpaq əkib-becərdilər, heyvandarlıqla, ticarətlə və başqa sahələrlə məşğul oldular. Övladlarını böyütdülər, təhsil almalarına şərait yaratdılar, yaşadıqları bölgələrin sosial və iqtisadi həyatına qoşuldular.

Ortaq dil, dini və mədəni yaxınlıq Azərbaycan cəmiyyəti ilə münasibətlərin qurulmasını asanlaşdırdı. Azərbaycan Axısqa türkləri üçün yalnız yeni yaşayış yeri deyil, həm də özlərini yad hiss etmədikləri, mədəni bağlarını qoruyaraq həyatlarını davam etdirə bildikləri məkan oldu.

Bu gün Azərbaycanda yaşayan Axısqa türkləri ölkənin ictimai, mədəni və iqtisadi həyatında fəal iştirak edir, milli kimliklərini və tarixi yaddaşlarını yaşadırlar.

Axısqa türklərinin özünəməxsus mədəniyyəti onların ən böyük mənəvi sərvətlərindəndir. Sürgün və köçlərə baxmayaraq, ana dilini, ailə dəyərlərini, adət-ənənələrini qoruyub saxlamaları xalqın kimliyinin yaşamasında mühüm rol oynayıb.

Ailə münasibətlərində böyüklərə hörmət, qohumluq bağlarına bağlılıq, qarşılıqlı yardım və qonaqpərvərlik xüsusi yer tutur. Toy mərasimləri də bu dəyərlərin ən aydın göründüyü hadisələrdəndir. Elçilik, nişan, xına mərasimi, qız toyu və gəlinin yeni evə gətirilməsi toy ənənələrinin mühüm mərhələləridir. Xonçalar, ənənəvi şirniyyatlar, musiqi, rəqs və ailələrin bir araya gəlməsi bu mərasimlərə xüsusi məna verir. Xına gecəsində mahnılar oxunur, gəlinə xına yaxılır, yaxınlar ona xoş arzularını bildirirlər.

Axısqa mətbəxi də xalqın tarixi yaddaşını qoruyan mədəni irsdir. Bu mətbəxdə xəmir xörəkləri, çörək növləri, süd məhsulları, ət yeməkləri və müxtəlif şirniyyatlar mühüm yer tutur. Xinkal, kətə, qatlama, qətmər, samsa, əriştə, quymaq, lavaş və müxtəlif təndir çörəkləri ənənəvi süfrənin tanınan nümunələrindəndir. Toy, nişan, bayram və yas mərasimlərində hazırlanan yeməklərin də özünəməxsus qaydaları və mənası var. Yemək burada yalnız qidalanma deyil, ailə birliyinin, paylaşmağın və qonaqpərvərliyin ifadəsidir.

Xalq musiqisi və rəqsləri də mədəni kimliyin ayrılmaz hissəsidir. Zurna və nağara sədaları, kollektiv rəqslər, xalq mahnıları, el şənlikləri nəsildən-nəslə ötürülür. Sürgün nəticəsində müxtəlif ölkələrdə yaşayan Axısqa türkləri bu ənənələri yaşadıqları cəmiyyətlərin mədəni təsirləri ilə zənginləşdirsələr də, özünəməxsus xüsusiyyətlərini qorumağa çalışıblar.

Soyadlarda rast gəlinən “-şvili” və “-dze” sonluqları da bölgənin tarixi və Gürcüstanın soyad sistemi ilə bağlıdır. Lakin soyadın sonluğuna əsasən insanın etnik mənsubiyyəti barədə qəti nəticə çıxarmaq düzgün deyil.

Axısqa türklərinin tarixi vətənlərinə qayıtmaq arzusu onilliklərdir davam edir. Bu məsələ yalnız mənəvi istək deyil, həm də hüquq və tarixi ədalətin bərpası məsələsidir.

Gürcüstan 1999-cu ildə Avropa Şurasına üzv olarkən sovet hakimiyyəti tərəfindən 1940-cı illərdə sürgün edilmiş Mesxetiya əhalisinin repatriasiyası, cəmiyyətə inteqrasiyası və Gürcüstan vətəndaşlığı əldə etməsi üçün hüquqi çərçivə yaratmaq öhdəliyi götürmüşdü. Öhdəlikdə qayıdış prosesinin başlanması və müəyyən müddət ərzində tamamlanması nəzərdə tutulurdu.

2007-ci il iyulun 11-də Gürcüstanda sürgün edilmiş şəxslərin və onların nəsillərinin repatriasiyası haqqında qanun qəbul edildi. Qanun tarixi vətənə qayıtmaq istəyənlərə müraciət edərək repatriant statusu almaq, sonrakı mərhələdə isə sadələşdirilmiş qaydada Gürcüstan vətəndaşlığına müraciət etmək imkanı yaratdı. 2014-cü ildə repatriasiya strategiyası da qəbul edildi.

Səbəb tək bir qərar və ya bir maneə deyil. Qanunun mövcudluğu ilə onun real həyatda işləməsi arasında böyük fərq yaranıb. Müraciət edənlərdən 1944-cü ildə sürgün edildiklərini sübut edən sənədlər tələb olunub. Onilliklər əvvəl baş vermiş hadisələrə aid sənədlərin tapılması, tərcüməsi və rəsmiləşdirilməsi bir çox ailə üçün çətin və bahalı prosesə çevrilib. Müraciət müddətləri, inzibati prosedurlar və hüquqi tələblər də prosesi mürəkkəbləşdirib.

Digər mühüm məsələ vətəndaşlıqdır. Repatriant statusu avtomatik olaraq Gürcüstan vətəndaşlığı vermir. Vətəndaşlıq əldə etmək üçün əlavə mərhələlərdən keçmək və müəyyən hallarda əvvəlki vətəndaşlıqdan imtina etmək tələbi ilə üzləşmək mümkündür. Bu isə başqa ölkələrdə ailə, iş, əmlak və sosial təminat qurmuş insanlar üçün ciddi qərardır.

Bununla yanaşı, qayıdanların harada yaşayacağı, necə iş tapacağı, uşaqlarının təhsil və dil məsələlərinin necə həll ediləcəyi, sosial təminat və yerli cəmiyyətə inteqrasiyanın hansı mexanizmlərlə həyata keçiriləcəyi kimi suallar da cavab gözləyir. Tarixi vətənə qayıtmaq istəyən ailələr üçün yaşayış yeri, məşğulluq və maddi dəstək olmadan bu addımı atmaq çox çətindir. Yerli əhalinin münasibəti, bölgənin sosial və siyasi reallıqları da prosesə təsir edən amillər sırasındadır.

Avropa Şurasının sənədlərində də bu problemlərə diqqət çəkilib. Parlament Assambleyası hüquqi və inzibati maneələri, ailə üzvlərinin müraciətlərinə fərqli yanaşılmasını, real qayıdış və inteqrasiya üçün maliyyə və təşkilati dəstəyin yetərsizliyini tənqid edib. Yəni Gürcüstan qanun qəbul etsə də, qayıdışın praktik təminatı uzun müddət ləngiyib. Öhdəliyin kağız üzərində hüquqi çərçivə yaratmaqla məhdudlaşmaması, insanların həqiqətən qayıda və orada yaşaya bilməsi üçün şərait yaradılması vacibdir.

Beləliklə, Axısqa türklərinin qayıdış məsələsi bu gün də açıq qalır. Söhbət yalnız sərhədi keçməkdən deyil, doğma yurdda təhlükəsiz yaşamaq, vətəndaşlıq əldə etmək, işləmək, təhsil almaq və cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvü olmaq imkanından gedir.

Bu gün Axısqa türkləri Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Rusiya, Ukrayna, Gürcüstan, ABŞ və dünyanın başqa ölkələrində yaşayırlar. Onların dəqiq ümumdünya sayı barədə vahid və hamı tərəfindən qəbul edilmiş rəsmi rəqəm yoxdur. Lakin yaşadıqları ölkələrdən asılı olmayaraq, ortaq tarix, dil, mədəniyyət və ailə yaddaşı onları birləşdirir.

Onların tarixində bir-birini izləyən köçlər, itirilmiş evlər, yarımçıq qalmış həyat hekayələri var. Bununla yanaşı, təhsil alan, çalışan, öz təsərrüfatını quran, mədəniyyətini yaşadan və gələcək nəsillərə ötürən bir xalqın iradəsi də var.

Axısqa türklərinin taleyi bizə göstərir ki, xalqı doğma yurdundan uzaqlaşdırmaq mümkündür, amma onun kimliyini, dilini, adət-ənənələrini və tarixi yaddaşını qorumaq əzmini yox etmək asan deyil. 14 noyabr yalnız keçmişin faciəsini xatırlamaq günü deyil; həm də tarixi ədalətin bərpası, qayıdış hüququ və insan ləyaqəti haqqında düşünmək günüdür.

İnsanı doğma torpağından uzaq salmaq olar, amma bir xalqın yaddaşından Vətən sevgisini silmək mümkünsüzdür.

* Gürcüstanın Reinteqrasiya və Vətəndaş Bərabərliyi üzrə Dövlət Nazirliyi – repatriasiya prosesi və dövlət strategiyası.

* Gürcüstanda 1944-cü il sürgünü ilə bağlı rəsmi sənədlərin araşdırılması – IDFI.

* Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Gürcüstanın repatriasiya öhdəliyinə dair sənədləri.

* Ceren Zeynep Pirim və Emre Öktem – The Right of Meskhetian Turks to Return to Their Country.

* Axısqa türklərinin Azərbaycandakı tarixi və mədəni həyatı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının nəşrləri.

* Axısqa türklərinin mətbəx və mərasim ənənələrinə dair etnoqrafik tədqiqatlar.