Süni intellekt artıq həyatımızın bir çox sahəsinə daxil olub. İndi isə bu texnologiyanın tətbiq dairəsi daha həssas bir istiqamətə – vətəndaşların hərbi xidmətə yararlılığının tibbi qiymətləndirilməsi prosesinə qədər genişlənir.

Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin 2026-cı ilin 9 ayının yekunları ilə bağlı açıqladığı məlumatda vətəndaşların tibbi şəhadətləndirilməsi sahəsində süni intellekt imkanlarından istifadə olunmasının nəzərdə tutulduğu bildirilib. Planlaşdırılan sistem laborator və digər diaqnostik müayinələrin nəticələrini avtomatik təhlil edəcək, göstəriciləri müvafiq normativlərlə müqayisə edəcək və ayrı-ayrılıqda diqqətdən kənarda qala biləcək, lakin müəyyən xəstəliklərin əlaməti ola biləcək göstərici kombinasiyalarını müəyyənləşdirəcək.

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, süni intellektin özü son qərarı verməyəcək. Dövlət Xidmətinin açıqlamasına görə, sistem yalnız potensial risk profillərini və normadan kənarlaşmaları aşkarlayaraq onları həkim-ekspertin diqqətinə çatdıracaq. Son qərarı isə hərbi-həkim komissiyası qəbul edəcək. Hazırda bu proses müzakirə və test mərhələsindədir.

Yəni “artıq hərbi xidmətə yararlılığı süni intellekt müəyyən edəcək” ifadəsi tam dəqiq olmaz. Daha doğru ifadə budur: hərbi xidmətə yararlılığın tibbi qiymətləndirilməsində həkimlərin qərarını dəstəkləyən süni intellekt əsaslı sistem tətbiq olunması planlaşdırılır.

Bəs bu sistem nə edəcək?

Təsəvvür edək ki, çağırışçının qan analizində, instrumental müayinəsində və digər diaqnostik nəticələrində çoxsaylı göstəricilər var. Həkim bütün nəticələrə baxır, lakin bəzi göstəricilər ayrı-ayrılıqda normal həddə ola bilər.

Süni intellektin üstünlüyü məhz burada ortaya çıxa bilər. Sistem təkcə bir göstəriciyə deyil, onların kombinasiyasına baxaraq həkimin diqqətindən yayınması mümkün olan müəyyən nümunələri üzə çıxara bilər.

Dövlət Xidməti də məhz bunu əsas üstünlüklərdən biri kimi göstərir. Açıqlamaya görə, sistem insan amilindən qaynaqlanan yorğunluq, diqqətdən yayınma və çoxsaylı parametrlər arasındakı əlaqələrin nəzərdən qaçırılması kimi səhvlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

Bu, prinsip etibarilə tibbdə tamamilə yeni yanaşma deyil. Dünyada süni intellektdən tibbi görüntülərin təhlili, xəstəlik risklərinin müəyyənləşdirilməsi, diaqnostik qərarların dəstəklənməsi və tibbi məlumatların çeşidlənməsi kimi istiqamətlərdə istifadə olunur. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası da süni intellektlə işləyən tibbi cihazların xəstəliklərin aşkarlanması, diaqnostika və klinik qərarların dəstəklənməsi kimi sahələrdə tətbiq edildiyini bildirir.

Hətta hərbi tibbi müayinələrdə də belə texnologiyanın istifadəsi artıq yalnız nəzəri məsələ deyil. ABŞ Hərbi Tibbi Müayinə Komandanlığı 2025-ci ildə hərbi xidmətə namizədlərin tibbi sənədlərinin ilkin baxışında süni intellektlə yaradılan xülasə alətini tətbiq etdiyini açıqlamışdı. Sistem tibbi sənədlərdəki mühüm məlumatları həkimlərin diqqətinə daha sürətli çatdırmaq üçün nəzərdə tutulub və qərarın yenə tibbi personal tərəfindən verildiyi xüsusi vurğulanıb.

Deməli, Azərbaycanın planlaşdırdığı model dünya praktikasından tamamilə kənar bir yanaşma deyil.

Bəs problem harada yarana bilər?

Əsas məsələ süni intellektin səhv edə bilməsidir.

Süni intellekt nə qədər böyük məlumat bazasına əsaslansa da, onun nəticəsi avtomatik olaraq mütləq doğru hesab edilə bilməz. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı süni intellektin səhv nəticələr yaratmaq, qərəzli məlumatlardan təsirlənmək, yanlış və inandırıcı görünən cavablar vermək kimi risklərinə diqqət çəkir və tibbdə belə sistemlərin ciddi qiymətləndirmə, şəffaflıq və ekspert nəzarəti altında tətbiq edilməsini tövsiyə edir.

Məsələn, süni intellekt konkret xəstəlik üçün risk siqnalı verə bilər, amma insanın klinik vəziyyətini, xəstəliyin tarixçəsini, əvvəlki müayinələrini və digər faktorları düzgün qiymətləndirməyə bilər.

Əks problem də mümkündür: sistem real xəstəliyi risk kimi işarələməyə bilər.

Birinci halda sağlam insan əlavə müayinələrə göndərilə, proses uzana və nəticədə onun hərbi xidmətə yararlılığı barədə qərar gecikə bilər.

İkinci halda isə daha ciddi nəticə yarana bilər. Əgər mövcud xəstəlik sistem tərəfindən aşkarlanmasa və həkim də həmin nəticəyə həddindən artıq güvənsə, hərbi xidmətə yararsız və ya əlavə müayinə tələb edən şəxsin yararlı hesab edilməsinə qədər gedib çıxan risk yarana bilər.

Bu isə artıq sadəcə texniki səhv deyil. Söhbət konkret insanın sağlamlığı və həyatı ilə bağlı qərardan gedir.

“Süni intellekt dedi” məsuliyyəti kim daşıyacaq?

Ən mühüm suallardan biri budur.

Tutaq ki, sistem səhv siqnal verdi və bunun əsasında həkim yanlış qərar qəbul etdi. Bu zaman məsuliyyət kimdə olacaq? Həkimdə? Komissiyada? Sistemi hazırlayan şirkətdə? Proqram təminatını tətbiq edən dövlət qurumunda? Yoxsa məlumat bazasını formalaşdıran tərəfdə?

Bu məsələnin əvvəlcədən hüquqi baxımdan dəqiq müəyyənləşdirilməsi vacibdir.

Çünki “son qərarı həkim verir” demək məsuliyyət məsələsini avtomatik həll etmir. Əgər həkim gündəlik praktikada sistemin verdiyi nəticəyə böyük ölçüdə güvənməyə başlayarsa, formal olaraq insan qərarverici olsa belə, faktiki qərarvermə prosesində alqoritmin çəkisi ciddi şəkildə arta bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da tibbi süni intellekt sistemlərində məsuliyyət, şəffaflıq, ekspert nəzarəti və təhlükəsizliyin təmin edilməsinin vacibliyini vurğulayır.

Alqoritm hansı məlumatlarla öyrədiləcək?

Bəlkə də ən ciddi suallardan biri budur.

Sistem hansı məlumat bazası əsasında hazırlanacaq?

Azərbaycan vətəndaşlarının əvvəlki tibbi müayinələri?

Xəstəlik tarixçələri?

Laborator analizlər?

Rentgen, ultrasəs, EKQ və digər instrumental müayinələrin nəticələri?

Bu məlumatlar nə qədər böyük olacaq və onları kim yoxlayacaq?

Çünki süni intellektin nəticəsinin keyfiyyəti böyük ölçüdə onun öyrəndiyi məlumatın keyfiyyətindən asılıdır.

Əgər sistemə daxil edilən məlumatlar müəyyən qrupları yetərincə təmsil etmirsə, alqoritmin həmin qruplar üçün səhv nəticə verməsi mümkündür.

Digər məsələ məlumatların məxfiliyidir.

Çağırışçının sağlamlıq məlumatları son dərəcə həssas şəxsi məlumatlardır. Bu məlumatların harada saxlanılması, kimlərin çıxışı olması, hansı müddət ərzində qorunması və başqa məqsədlər üçün istifadə edilib-edilməməsi də ayrıca sual doğurur.

İnsan həkimin yerini süni intellekt tuta bilərmi?

Hazırkı Azərbaycan modeli baxımından cavab xeyrdir.

Dövlət Xidmətinin açıqlamasında son qərarın hərbi-həkim komissiyası tərəfindən veriləcəyi açıq şəkildə qeyd olunur. Üstəlik, hazırda söhbət sistemin test və müzakirə mərhələsində olmasından gedir.

Azərbaycanın mövcud sistemində də çağırışçının yekun tibbi müayinəsi əyani şəkildə həkimlər tərəfindən aparılır. Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyinin məlumatına görə, çağırışçıların müayinəsində qan analizləri, oftalmoloji müayinə, audiometriya, BERA testi, spirometriya, ultrasəs, EEQ, exokardioqrafiya, EMQ, rentgen, qastroskopiya və stomatoloji müayinələr kimi müxtəlif üsullardan istifadə olunur.

Yekun qərardan narazı qalan vətəndaşın Apellyasiya Şurasına müraciət etmək imkanı da var.

Bu baxımdan süni intellektin ən məntiqli rolu həkimin alternativi olmaqdan çox, həkimin ikinci “gözü” kimi çıxış etməkdir.

Üstünlüklər nələr ola bilər?

Süni intellekt düzgün qurular və ciddi nəzarətdən keçərsə, bir neçə üstünlük yarada bilər.

İlk növbədə, çoxsaylı tibbi məlumatların daha sürətli təhlili mümkündür. İnsan həkimin uzun müddət ərzində nəzərdən keçirdiyi böyük həcmli məlumatları sistem saniyələr və ya dəqiqələr ərzində emal edə bilər.

İkinci üstünlük standartlaşdırmadır. Eyni tip məlumatlar müxtəlif çağırışçılar üzrə eyni metodologiya ilə təhlil oluna bilər.

Üçüncü üstünlük insan faktorunun müəyyən səhvlərini azaltmaqdır. Yorğunluq, diqqətin yayınması və böyük məlumat kütləsi içərisində mühüm detalın gözdən qaçması kimi hallar alqoritmik dəstək vasitəsilə azaldıla bilər.

Dördüncü üstünlük əlavə risklərin erkən aşkarlanmasıdır. Sistem ayrı-ayrılıqda normal görünən bir neçə göstəricinin birlikdə müəyyən xəstəliyə işarə etdiyini aşkar edə bilər.

Beşinci üstünlük isə vaxt itkisinin azalması ola bilər.

Lakin bunların hamısı sistemin real şəraitdə kifayət qədər dəqiq işləməsi təsdiqləndiyi halda üstünlük hesab oluna bilər.

Bəs səhv qərarın qiyməti nə olacaq?

Bu məsələdə ən həssas məqam budur.

Adi tibbi tətbiqdə süni intellektin səhvi əlavə müayinə və ya diaqnostik səhv yarada bilər. Hərbi xidmətə yararlılığın qiymətləndirilməsində isə səhvin nəticəsi başqa xarakter daşıya bilər.

Sağlam şəxsin səhvən yararsız hesab edilməsi onun hüquqlarına və xidmət imkanlarına təsir göstərə bilər.

Əksinə, sağlamlıq problemi olan şəxsin səhvən yararlı hesab edilməsi onun xidmət zamanı sağlamlığı üçün risk yarada bilər.

Müvəqqəti problemi olan şəxsin yanlış qiymətləndirilməsi isə müalicə və əlavə müayinə imkanlarına təsir göstərə bilər.

Daha bir risk “avtomatlaşdırma effekti”dir. Yəni həkim sistemin verdiyi nəticəni çox etibarlı qəbul edə və öz müstəqil klinik qiymətləndirməsini zəiflədə bilər.

Bu səbəbdən ən vacib prinsip belə olmalıdır: AI həkimin qərarını əvəz etməməli, həkimin qərarını yoxlamağa və daha yaxşı məlumatlandırmağa xidmət etməlidir.

ABŞ FDA-nın tibbi süni intellekt sistemlərinə yanaşmasında da təhlükəsizlik və effektivliyin sistemin bütün həyat dövrü ərzində – hazırlanmasından tətbiqinə və sonrakı dəyişikliklərin idarə edilməsinə qədər – qiymətləndirilməsinin vacibliyi vurğulanır.

Bir sual da ortaya çıxır: sistem səhv edərsə, bunu kim aşkar edəcək?

Əslində süni intellektin tətbiqindən əvvəl ən vacib testlərdən biri məhz bu olmalıdır.

Sistem əvvəlcə real qərarverməyə təsir etmədən sınaqdan keçirilməlidir.

Onun nəticələri müstəqil həkim qruplarının nəticələri ilə müqayisə edilməlidir.

Neçə xəstəliyi düzgün aşkarlayır?

Neçə halda yanlış siqnal verir?

Neçə xəstəni gözdən qaçırır?

Müxtəlif yaş qruplarında nəticələr dəyişirmi?

Fərqli xəstəliklərdə dəqiqlik necədir?

Laboratoriyanın və tibbi avadanlığın səhv nəticəsi alqoritmə ötürülərsə nə baş verir?

Bunlar cavablandırılmadan sistemin “insan səhvini azaldacağı” fikri yalnız nəzəri üstünlük olaraq qalır.

Dövlət Xidməti artıq sistemin test mərhələsində olduğunu açıqlayıb. Bu isə əslində ictimai müzakirə üçün də əlverişli mərhələdir.

Çünki sistem tətbiq edildikdən sonra problemləri axtarmaqdansa, tətbiqdən əvvəl hansı təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradıldığını müəyyənləşdirmək daha vacibdir.

Ən vacib məsələ: AI-yə nə qədər güvənəcəyik?

Süni intellekt tibbdə böyük imkanlar yaradır. Amma onun “ağıllı” olması avtomatik olaraq “qüsursuz” olması demək deyil.

Hərbi xidmətə yararlılıq məsələsi isə adi texnoloji xidmət deyil. Burada bir insanın sağlamlığı, hüquqları və gələcək həyatı ilə bağlı qərar verilir.

Ona görə də ictimaiyyətin bilməli olduğu əsas məsələ “AI tətbiq olunacaqmı?” sualından daha genişdir.

AI hansı məlumatlarla işləyəcək?

Kim tərəfindən hazırlanacaq?

Kim tərəfindən yoxlanılacaq?

Səhv nəticənin statistik göstəricisi nə qədər olacaq?

Həkim alqoritmin nəticəsi ilə razılaşmadıqda hansı prosedur tətbiq ediləcək?

Sistem səhv edərsə hüquqi məsuliyyət kimdə olacaq?

Vətəndaş öz məlumatlarının necə emal edildiyini biləcəkmi?

Və ən əsası: AI-nin verdiyi nəticəyə qarşı insanın apellyasiya hüququ necə qorunacaq?

Hazırkı açıqlamaya görə, son qərarın yenə hərbi-həkim komissiyası tərəfindən verilməsi mühüm təminatdır. Amma texnologiyanın real tətbiqində bu prinsipin kağız üzərində deyil, praktikada necə qorunacağı ayrıca izlənilməlidir.

Çünki gələcəyin tibbi sistemi yəqin ki, “insan və ya süni intellekt” seçimi qarşısında qalmayacaq. Əsas məsələ insan həkimlə süni intellektin birgə işlədiyi sistemdə kimin nə qərar verdiyinin, həmin qərarın necə yoxlanıldığının və səhv baş verdikdə kimin məsuliyyət daşıdığının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsidir.

Məhz buna görə də hərbi xidmətə yararlılığın qiymətləndirilməsində süni intellektin tətbiqi texnoloji yenilik olmaqla yanaşı, həm də tibbi, hüquqi və etik məsələdir.

Mövzü ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlamasında Şair Ramaldanov bildirib ki, süni intellekt müxtəlif sahələrdə istifadə olunur:

“Burada “istifadə” dedikdə müəyyən bir mərhələdə işin daha səmərəli və məqsədəuyğun həyata keçirilməsi üçün ondan yararlanmaq nəzərdə tutulur.

Söhbət süni intellektin Səfərbərlik və Hərbi Çağırış Xidmətinin bütün əməkdaşlarını, hətta rəhbərliyini belə əvəz etməsindən getmir. Süni intellekt digər sahələrdə olduğu kimi, bu xidmətdə də yalnız ehtiyac olan istiqamətlərdə istifadə edilə bilər.

Hazırda bu istiqamətdə müxtəlif sahələrdə araşdırmalar, baxışlar və planlar aparılır. Məsələn, gündəlik həyatda hər hansı suala cavab tapmaq üçün internetdə uzun müddət axtarış aparmaq və çoxsaylı materialları nəzərdən keçirmək lazım gəlir. Süni intellekt isə böyük həcmdə məlumatı daha qısa müddətdə təhlil edərək suala uyğun cavab formalaşdıra bilir.

Bu baxımdan, Səfərbərlik və Hərbi Çağırış Xidmətində də zəruri olduğu halda süni intellektdən müəyyən proseslərdə istifadə oluna bilər. Bu, hesablamaların aparılması, müxtəlif plan və proqramların hazırlanması, eləcə də proseslərin gedişatının təhlili kimi istiqamətləri əhatə edə bilər.

Süni intellektdən hansı formada istifadə ediləcəyini isə xidmət öz fəaliyyətinin daha səmərəli təşkili baxımından müəyyənləşdirəcək.

Əgər söhbət hərbi xidmətə çağırışla bağlı insanın sağlamlıq vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsindən gedirsə, bu məsələdə rəyi yenə də həkimlər verəcək və qərarı onlar müəyyənləşdirəcəklər. Süni intellekt burada yalnız məlumatların təhlili və ya nəticələrin qeydiyyatı kimi proseslərdə köməkçi vasitə kimi istifadə oluna bilər”.

Mövzu ilə bağlı İT üzrə ekspert İlqar Əlizadə isə qeyd edib ki, süni intellekti məsuliyyətə cəlb etmək mümkün deyil:

“Buna görə də, məsələn, Səfərbərlik və Hərbi Çağırış üzrə regional şöbələrdə çalışan həkim, baş həkim və ya həmin sahə üzrə məsul şəxs süni intellektin verdiyi nəticələri təsdiq və ya təkzib etməlidir. Yəni hərbi xidmətə yararlılığı birbaşa süni intellekt müəyyənləşdirə bilməz. Texniki baxımdan belə bir imkan olsa da, süni intellekt məsuliyyət daşıya bilmədiyi üçün onun verdiyi nəticəni müvafiq məsul şəxs təsdiqləməlidir.

Proses tibbdə süni intellektin tətbiqinə bənzər formada həyata keçirilə bilər. Məsələn, müəyyən analiz nəticələri, KT, MRT və rentgen görüntüləri, müxtəlif vaxtlarda fərqli həkimlər tərəfindən hazırlanmış epikrizlər və digər tibbi məlumatlar vahid məlumat bazasında toplanır. Daha sonra əvvəlcədən bu tip məlumatlar əsasında təlimləndirilmiş süni intellekt modeli həmin məlumatları analiz edərək müəyyən nəticə çıxarır.

Sistem nəticə ilə bağlı müəyyən ehtimal və ya əminlik dərəcəsi də göstərə bilər. Məsələn, süni intellekt hansısa şəxsdə müəyyən xəstəliyin və ya problemin 80 faiz ehtimalla olduğunu bildirə bilər. Lakin yekun qiymətləndirməni məsul həkim aparır və süni intellektin gəldiyi nəticənin tibbi baxımdan doğru olub-olmadığını müəyyənləşdirir.

Əks halda, yalnız süni intellektin verdiyi qərar əsasında şəxs hərbi xidmətə göndərilərsə və sonradan xidmət zamanı onun sağlamlığı ilə bağlı ciddi problem yaranarsa, məsuliyyət məsələsi ortaya çıxacaq. Süni intellekti məsuliyyətə cəlb etmək mümkün olmadığı üçün belə hallarda qərarı təsdiqləyən məsul şəxsin kimliyi və hüquqi məsuliyyəti əvvəlcədən müəyyən edilməlidir.

Ona görə də mənim fikrimcə, ən məntiqli yanaşma süni intellektdən qərarverici deyil, həkimə kömək edən vasitə kimi istifadə etməkdir”.

Məhəbbət Tərlanoğlu